Vogels vertellen hoe het wad verandert
Grutto’s, kanoeten, drieteenstrandlopers, lepelaars en rotganzen laten zien wat ons gebruik van de Waddenzee doet met de natuur. Ze worden ook wel waakvogels genoemd: onze ogen en oren ter plaatse. Door hun gedrag te volgen, krijgen we inzicht in hoe menselijke activiteiten, klimaatverandering en beheersmaatregelen samen het kwetsbare evenwicht van het Waddengebied beïnvloeden.
Waakvogels wordt uitgevoerd door BirdEyes – een initiatief van trekvogelecoloog en hoogleraar Theunis Piersma (Rijksuniversiteit Groningen) – in samenwerking met NIOZ, UvA, Sovon, It Fryske Gea en NIOO. Sinds de start in 2023 worden zes trekvogelsoorten intensief gevolgd: de kanoet, grutto, rosse grutto, drieteenstrandloper, lepelaar en rotgans.
Dankzij kleurringen en minuscule zenders kunnen individuele vogels van deze zes vogelsoorten in toenemende mate van minuut tot minuut en tot op decimeter-niveau worden gevolgd. Het hiervoor gebruikte WATLAS-systeem (Wadden Sea Advanced Tracking and Localisation of Animals) van het NIOZ bestaat uit een netwerk van antennes verspreid over de Waddenzee. Zo wordt zichtbaar hoe vogels reageren op veranderingen in hun leefgebied: mijden ze bepaalde plekken bij verslechterende omstandigheden, of keren ze juist terug na herstelmaatregelen? Op die manier vertellen deze waakvogels veel over de omgeving. Piersma: “Met de feiten over hun reislustige leven en het verbinden van diverse gebieden in de wereld vertellen ze ons heel precies over de gevolgen van de intensieve landbouw, de achteruitgang van ecosystemen (zoals de Waddenzee) waarvan zij moeten leven, in samenhang met klimaatverandering.”
Nieuwe inzichten
uit het veld
Het project is een co-creatie van natuur- en terreinbeheerders en wetenschappers en richt zich nadrukkelijk op het vergroten van kennis over de werking van herstel- en beheersmaatregelen in het Waddengebied. Waar eerder vooral aantallen vogels werden geteld, geeft Waakvogels juist inzicht in waarom populaties veranderen. En met succes. De eerste onderzoeksresultaten tonen aan hoe nauw de vogels het Waddengebied verbinden met andere werelden. Zo is dankzij gezenderde rosse grutto’s vastgesteld dat ze rechtstreeks migreren tussen twee UNESCO-werelderfgoedgebieden: de Nederlandse Waddenzee en het Bijagós-archipel in Guinee-Bissau. Daarmee laten ze zien dat veranderingen hier directe gevolgen kunnen hebben duizenden kilometers verderop.
Ook bij andere soorten komen nieuwe patronen aan het licht. Zo blijken kanoeten bijzonder gevoelig voor verstoring en veranderingen in voedselbeschikbaarheid. En bij lepelaars wijst het onderzoek erop dat het voedselaanbod mogelijk een beperkende factor is voor de groei van kolonies in het Waddengebied. Kortom door de zendergegevens te combineren met observaties in het veld ontstaat een steeds completer beeld van hun leefwijze, migratie en reactie op menselijke ingrepen en activiteiten. De opgedane kennis die hiermee naar voren komt helpt onder andere overheden, natuurbeheerders en landbouworganisaties om maatregelen effectiever en doelgerichter in te zetten. Denk bijvoorbeeld aan het herstellen van foerageergebieden of het verminderen van verstoring.
Wetenschap ontmoet kunst
Bijzonder binnen het project is de actieve ontmoeting tussen wetenschap en kust. Dit stimuleert de dialoog tussen kunst en wetenschap waardoor kunstenaars een onderwerp goed leren kennen en wetenschappers nieuwe/andere onderzoeksvragen gaan stellen. Kunstenaars worden uitgenodigd om samen te werken met onderzoekers en tijdelijk in het Waddengebied te verblijven. Tijdens zo’n verblijf werken kunstenaars op dezelfde plek waar ook het vogelonderzoek plaatsvindt. Ze laten zich inspireren door de vogels, het landschap en de verhalen van de onderzoekers. Zo ontstaan kunstwerken, installaties en foto’s die laten zien wat cijfers en data alleen niet kunnen vertellen: de schoonheid, kwetsbaarheid en veranderlijkheid van het Wad. Een voorbeeld is beeldend kunstenaar Jasper Zijlstra, die vanuit de Wadtoren (een drijvend ponton-gebouw, dat in het hoogseizoen bij de zandplaat Richel ten zuidoosten van Vlieland wordt geplaatst, en fungeert als werk- en verblijfslocatie voor onderzoekers) nieuw werk maakt over de manier waarop vogels, mensen en het landschap met elkaar verbonden zijn.
Door deze samenwerkingen worden wetenschap en kunst op een bijzondere manier met elkaar verweven. De onderzoekers brengen kennis en feiten, de kunstenaars voegen gevoel, verbeelding en nieuwe manieren van kijken toe. Zo wordt ook voor een groter publiek zichtbaar én voelbaar wat er met het Wad gebeurt én waarom het belangrijk is om er goed voor te zorgen.
Een onderzoekscentrum voor verandering
Met het project Waakvogels zet BirdEyes een belangrijke stap als interdisciplinair onderzoekscentrum voor wereldwijde ecologische verandering. Door de verbinding van veldobservaties, geavanceerde tracking, kunst en internationale samenwerking ontstaat een uniek systeem dat zichtbaar maakt hoe het leven van trekvogels ons iets vertelt over de staat van onze aarde en over onze verantwoordelijkheid om die te behouden en beschermen.
Vanuit Tresoar, de Fryske Akademy en Campus Fryslân in Leeuwarden bouwt BirdEyes aan een nieuw wereldwijd netwerk van kennis. Het onderzoekscentrum is verbonden aan de Faculteit Science & Engineering en Campus Fryslân van de Rijksuniversiteit Groningen. BirdEyes werkt samen met de Rudolph Agricola School for Sustainable Development.
Meer informatie over het project is te vinden op de website: www.waakvogels.nl
Waakvogels
IKW-Waddenfonds € 2.7 miljoen
Provincies € 0.6 miljoen
Overige financiers € 7.2 miljoen
