Een zoetwatervoorziening voor alle boeren op Texel
Het project Zoete Toekomst Texel werkt aan een oplossing om de zoetwatervoorziening voor boeren op Texel te verbeteren. Op dit moment zijn de boeren op het eiland afhankelijk van de hoeveelheid neerslag die er valt. Ze mogen geen water uit de sloten gebruiken en het grondwater is te zout om te gebruiken als irrigatiewater. Met de klimaatverandering en de daarbij voorkomende droogtes is dat steeds vaker een probleem. Hans Merton van Acacia Water: “De directe aanleiding voor dit project is het project Boeren met Water. In dit project hebben verschillende boeren op het eiland het zoutgehalte in de sloten gemeten en kwamen tot de conclusie dat dit water lang niet zo zout is als men dacht.” Berekeningen volgden en al snel werd duidelijk dat er jaarlijks ruim 40 miljoen zoet en bruikbaar water vanuit de sloten de zee in gaat. Zet je dat af tegen de hoeveelheid water die de landbouw op het eiland nodig heeft, zo’n 6 à 7 miljoen kuub, dan is dat ruim voldoende. Merton: “Lukt het om die hoeveelheid water vast te houden, dan is er meer dan genoeg zoetwater voor alle boeren op het eiland.”
Texel is een perfecte plek om dit project te doen. Merton. “Het is een soort Nederland in het klein met duinen, een binnenland en polders. In die zin heeft het alle ingrediënten van het vaste land, maar dan op kleine schaal.” Lukt het op Texel dan lukt het ook op andere plekken in Nederland is daarbij de gedachte. Grote uitdaging zit hem in de manier waarop het water wordt opgeslagen. Wanneer je het water bijvoorbeeld opslaat in bovengrondse bassins, neemt dat ruimte in beslag en gaat er vruchtbare grond verloren. Merton: “Binnen het project hebben we gekeken naar manieren om het water ondergronds op te slaan in de bodem. Eerste idee was om dat te doen door het zoete water verticaal in de poldergrond te pompen circa 10 tot 13 meter diep. Daar zit een watervoerende laag die zout is. Het zoete water drukt vervolgens het zoute water opzij en je krijgt een zoetwaterbel.” Helaas is dit op Texel geen succes. Zo moet de ondergrond waar het zoete water wordt opgeslagen niet te zout én genoeg waterdoorlatend zijn.
Merton: “De poldergrond op Texel is erg zout en water stroomt er niet goed doorheen, waardoor een verticaal systeem naar verwachting te duur wordt. We zijn daarom opnieuw naar de tekentafel gegaan en bedachten dat het in dat geval beter is om het water horizontaal op te slaan in de bodem. Je slaat het water in dat geval minder diep op maar over een breder oppervlakte.” Maar ook bij deze techniek heb je te maken met verschillende uitdagingen. Zo is er nog weinig ervaring met horizontaal boren van diepdrains en moet het water, voordat het in de bodem wordt gebracht, eerst nog gezuiverd moeten worden. Dat laatste heeft met name te maken met de gewasbeschermingsmiddelen die de boeren op het land gebruiken. Deze komt deels in de drainage terecht en uiteindelijk dus in het zoete water dat je wilt opslaan. Om dat te voorkomen is er binnen het project geëxperimenteerd met een nieuw type zuivering met een gecombineerd zand- en actiefkoolfilter (een zogenaamd Slow Sand Filter met Granular Activated Carbon). Merton: “Het Slow Sand Filter werkt uitstekend voor de verwijdering van gewasbeschermingsmiddelen en verwijdert ook ongeveer de helft van het nitraat uit het drainagewater. Op dit moment wordt geëxperimenteerd met fosfaatverwijdering met behulp van ijzerzand om te voldoen aan de eisen voor infiltratie.”
Wet- en regelgeving
Naast de technische uitdagingen heb je te maken met de huidige wet- en regelgeving. Op dit moment zijn de waterschapsverordeningen in Nederland niet voldoende toegespitst voor kleinschalige opslag van zoetwater in de bodem voor agrariërs. Merton: “De uitdaging zit in het infiltreren van het water met als doel het later te onttrekken.” Het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (Bkl) en het Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal) vormen het vertrekpunt voor o.a. het onderwerp waterkwaliteit binnen vergunningverlening. De vergunningseisen vanuit het Bkl kunnen voor een landbouwbedrijf moeilijk inpasbaar zijn. Dit in verband met de te verwachten hoge monitoringskosten en de complexiteit van labonderzoeken. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier denkt actief mee en is eveneens partner binnen het project. “En juist dat maakt het project extra kansrijk om te slagen”, geeft Merton aan: “Aangezien HHNK meefinanciert helpen zij met het zoeken naar een aanpak waarmee de kwaliteit van het grondwater geborgd wordt en het voor een akkerbouwer wel haalbaar en betaalbaar is.”
Huidige stand van zaken
De horizontale opslag van zoetwater in de bodem is inmiddels gelukt. Merton: “Het was wel een uitdaging om dat goed te doen. We hebben nu gedurende 3 winterseizoenen water opgeslagen en dat weer in de zomer hergebruikt.” In totaal is er ruim 60.000m3 water opgeslagen en ca 23.000 m3 hergebruikt. Om het water in het perceel te krijgen is het peil in de bestaande drainage opgezet (sub-irrigatie). Het afgelopen jaar is ook druppelirrigatie ingezet op een perceel van 7,5 ha. En met succes. Beide manieren van irrigeren leiden tot een meeropbrengsten tussen de 10-17% in pootaardappels. Dit betekent financieel minimaal 16.000 euro meeropbrengst per hectare. Ander opvallend punt is dat het zoete water, ondanks de zeer zoute ondergrond, ook echt zoet is en blijft. Zelfs beter dan in eerste instantie was berekend.
Na deze locatie is ook op een andere locatie tweemaal geprobeerd een horizontale boring aan te leggen. Beide boringen bleken echter door meerdere oorzaken verstopt te zitten. Dit had te maken met een laag superfijn zand waar geen water in kwam. Uiteindelijk is bij wijze van experiment op die locatie gekozen voor de aanleg van een verticaal puttensysteem wat eind oktober 2025 is opgestart.
Daarmee zullen naar verwachting, nog in 2025, twee systemen voor ondergrondse waterberging operationeel zijn én kunnen de voor- en nadelen van een horizontaal- en verticaalsysteem goed naast elkaar worden gelegd.
Zoete toekomst Texel
IKW-Waddenfonds € 0.9 miljoen
Provincie Noord-Holland € 0.5 miljoen
HHNK € 0.3 miljoen
Overige financiers € 0.3 miljoen
Met het succesvol uitvoeren van het project Zoete Toekomst Texel willen de initiatiefnemers het project verder gaan opschalen. Dit, in samenhang met het deelproject Ondergrondse Waterberging binnen het IKW-Waddenfondsproject Zoet op Zout. Hiervoor zijn de krachten momenteel gebundeld met het kenniscluster SALTA en wordt gewerkt aan nieuwe projectvoorstellen rondom de zoetwatervoorziening voor de akkerbouw. Merton: “Het is de bedoeling dat we de kennis die we hebben opgedaan gebruiken en delen, en daarnaast willen we opgaan in gezamenlijke nieuwe projecten.”
